Somatropina (HGH 191AA): badania, status i bezpieczeństwo

Podsumowanie

Somatropina to wytworzony w laboratorium ludzki hormon wzrostu, łańcuch 191 aminokwasów o tej samej sekwencji co hormon wydzielany przez przysadkę mózgową. Od października 1986 roku jest dopuszczonym do obrotu lekiem na receptę i we wszystkich siedmiu sprawdzonych tu krajach jest wydawana wyłącznie na receptę. Nazwa HGH 191AA z szarego rynku nie oznacza klasy jakości ani obietnicy czystości: każdy zarejestrowany preparat ma 191 aminokwasów. U zdrowych osób dwa niezależne przeglądy systematyczne nie wykazały wzrostu siły mięśni ani maksymalnego poboru tlenu, za to częściej występowały obrzęki i wyczerpanie. W Stanach Zjednoczonych dostarczanie hormonu wzrostu w jakimkolwiek innym celu niż leczenie schorzenia, w którym jest dopuszczony, jest przestępstwem federalnym.

Najważniejsze ustalenia w skrócie

• Zarejestrowany lek od czterdziestu lat, a nie odczynnik badawczy. Amerykański rejestr zawiera dwanaście wniosków z somatropiną jako substancją czynną; najstarszy zatwierdzono 16 października 1986 roku ^[1].
• 191 aminokwasów to standard, a nie klasa jakości. Każdy dopuszczony do obrotu preparat to pojedynczy łańcuch 191 reszt aminokwasowych z dwoma wewnętrznymi mostkami disiarczkowymi, dokładnie taki jak hormon przysadki ^[2], ^[3].
• Na receptę we wszystkich siedmiu krajach, a do tego prawo karne. Australia zakazuje posiadania bez uprawnienia ^[4], niemieckie rozporządzenie ustala 16 mg jako ilość, od której samo posiadanie jest przestępstwem ^[5], a w Stanach Zjednoczonych za dostarczanie do niezatwierdzonych celów prawo federalne przewiduje do pięciu lat więzienia, a do dziesięciu, jeśli dotyczy to osoby poniżej 18. roku życia ^[6].
• Brak poprawy wydolności u zdrowych osób. U 303 wysportowanych dorosłych beztłuszczowa masa ciała była wyższa o 2,1 kg, ale siła i wydolność wysiłkowa nie; stężenie mleczanu podczas wysiłku było wyższe, a obrzęki i wyczerpanie występowały częściej ^[7]. Metaanaliza obejmująca 254 młodych dorosłych nie wykazała zmiany siły ani poboru tlenu ^[8].
• Również brak korzyści przeciwstarzeniowych. U 220 zdrowych starszych osób masa ciała pozostała niezmieniona (plus 0,1 kg), a obrzęki, bóle stawów i zespół cieśni nadgarstka stały się istotnie częstsze; przegląd odnotował niewielkie zmiany masy tłuszczowej i beztłuszczowej, po 2,1 kg każda, a mimo to stwierdził, że hormonu wzrostu nie można zalecać jako terapii przeciwstarzeniowej ^[9].
• Zgony w obserwacji długoterminowej są wyjaśnione tylko częściowo. Wśród 24 232 pacjentów leczonych w dzieciństwie, obserwowanych łącznie przez ponad 400 000 osobolat, umieralność w grupie niskiego ryzyka nie była podwyższona i wynosiła 1,1 raza tyle co w populacji ogólnej, ale zgony z powodu chorób układu krążenia i chorób krwi były częstsze w każdej grupie ryzyka ^[10].
• Zabroniona w sporcie przez cały czas. Hormon wzrostu ma na liście zabronionej WADA na 2026 rok własną, imiennie wskazaną sekcję S2.2.3, a wszystko w tej grupie to substancje nieokreślone ^[11].

Czym jest somatropina

Somatropina to rekombinowany ludzki hormon wzrostu. Cząsteczka nie jest analogiem ani fragmentem, lecz kompletnym ludzkim hormonem, wytwarzanym – zależnie od producenta – w bakterii Escherichia coli albo w linii komórek mysich ^[3], ^[12]. Urzędy traktują ją jako lek biologiczny, a nie chemiczny, dlatego w Stanach Zjednoczonych ma pozwolenie właściwe dla leków biologicznych, w Kanadzie status wykazu D (Schedule D), a w Szwajcarii należy do kategorii leków biotechnologicznych ^[1].

Nazwa HGH 191AA z szarego rynku nie jest nazwą urzędową. Oznacza liczbę aminokwasów, czyli elementów budulcowych łańcucha, i służy podkreśleniu różnicy wobec formy o 192 aminokwasach, sprzedawanej w latach 80. XX wieku.

Tamta wcześniejsza forma miała na początku łańcucha dodatkową metioninę, pozostałość bakteryjnego sygnału startowego z pierwszych metod produkcji. Jest to osobna substancja z własną nazwą, somatrem, i własnym kodem ^[13], ^[14]. Somatrem nie jest już w sprzedaży.

W amerykańskim rejestrze figuruje dziesięć marek, z których każda ma co najmniej jedną postać nadal oznaczoną jako lek na receptę: Genotropin, Norditropin, Humatrope, Omnitrope, Saizen, Zomacton, Serostim, Zorbtive, Nutropin i Nutropin AQ ^[1], ^[15], ^[16]. Dwa kolejne wnioski, dotyczące pierwszej postaci Nutropinu oraz Accretropinu, figurują jako w całości wycofane z obrotu ^[1]. Omnitrope był też pierwszym lekiem biopodobnym dopuszczonym do obrotu w całej Unii Europejskiej ^[17].

Najważniejsze dane

Jak działa

Somatropina jest terapeutycznie równoważna hormonowi wzrostu uwalnianemu przez przysadkę mózgową i działa jednocześnie dwiema drogami.

• Wiąże się z receptorem hormonu wzrostu, obecnym na komórkach wątroby, chrząstki, kości, mięśni i tkanki tłuszczowej, i działa na te komórki bezpośrednio ^[3].
• Podnosi poziom IGF-1, substancji przekaźnikowej wytwarzanej głównie w wątrobie; w dużej mierze to tą drogą dochodzi do efektu wzrostowego ^[3].
• Wpływa na to, jak organizm gospodaruje białkiem, kośćmi i chrząstką, oraz nasila rozkład zmagazynowanego tłuszczu ^[3].
• Zmniejsza wrażliwość na insulinę, i właśnie dlatego w trakcie leczenia może ujawnić się cukrzyca ^[3].
• Hamuje enzym przekształcający kortyzon w kortyzol, więc osoby otrzymujące steroidy w leczeniu substytucyjnym mogą wymagać zmiany ich dawki ^[3].

To właśnie odróżnia somatropinę od substancji, które jedynie skłaniają organizm do wytwarzania większej ilości własnego hormonu. Sermorelina, tesamorelina i sekretagogi działają o krok wcześniej, na przysadkę mózgową; somatropina jest samym hormonem. Z tego właśnie powodu lista antydopingowa umieszcza te dwie rodziny w osobnych sekcjach ^[11], ^[13].

Co wykazały badania

Dopuszczenia do obrotu opierają się na badaniach u pacjentów z postawionym rozpoznaniem, głównie u dzieci ze zmierzonymi zaburzeniami wzrostu. Na pytania stawiane na szarym rynku, dotyczące zdrowych dorosłych, odpowiedziano w osobnych badaniach – i odpowiedź była przecząca.

Dzieci z idiopatycznym niskim wzrostem

RCT Jedno randomizowane, otwarte badanie objęło 177 dzieci i obserwowało je aż do osiągnięcia ostatecznego wzrostu w wieku dorosłym, przy medianie 5,7 roku leczenia. Spośród 105 dzieci, które w chwili losowania nie weszły jeszcze w okres dojrzewania, średni wiek wynosił 11,4 roku (odchylenie standardowe 1,3), wzrost był o 2,4 odchylenia standardowego poniżej normy (0,4), a tempo wzrastania wynosiło 4,4 cm na rok (0,9). Analiza ostatecznego wzrostu objęła 102 dzieci w trzech grupach: 30 nieleczonych, 30 w ramieniu z niższą dawką i 42 w ramieniu z wyższą.

W porównaniu z własnym punktem wyjścia dzieci nieleczone zyskały 0,41 odchylenia standardowego, przy rozrzucie 0,58; ramię z niższą dawką zyskało 0,95 (0,75), a ramię z wyższą 1,36 (0,64). W porównaniu z nieleczoną grupą kontrolną przyrost wskaźnika ostatecznego wzrostu wyniósł 0,53 odchylenia standardowego w ramieniu z niższą dawką (95-procentowy przedział ufności od 0,20 do 0,87; p = 0,0022). W ramieniu z wyższą dawką wyniósł 0,94 (od 0,63 do 1,26; p < 0,0001).

W porównaniu ze wzrostem, jaki dla tych dzieci przewidywano, trzy grupy zyskały 0,23 (0,66), 0,73 (0,63) i 1,05 (0,83) odchylenia standardowego, co daje różnicę wobec grupy kontrolnej 0,60 (od 0,09 do 1,11; p = 0,0217) i 0,90 (od 0,42 do 1,39; p = 0,0004).

Łącznie w obu leczonych ramionach zaobserwowany przyrost ostatecznego wzrostu w porównaniu z nieleczonymi dziećmi wyniósł 9,8 cm u dziewcząt i 5,0 cm u chłopców. Przyrost o pełne jedno odchylenie standardowe wystąpił u 10% dzieci nieleczonych, 50% w ramieniu z niższą dawką i 69% w ramieniu z wyższą.

Badanie było otwarte, bez placebo, a każdy uczestnik miał rozpoznane zaburzenie wzrostu ^[3].

Dzieci urodzone zbyt małe w stosunku do wieku ciążowego

RCT Cztery randomizowane, otwarte badania obejmowały 209 dzieci w wieku od dwóch do ośmiu lat, które nie nadrobiły niedoboru wzrostu, i trwały 24 miesiące. Wskaźnik wzrostu poprawił się z 3,2 odchylenia standardowego poniżej normy do 2,0 w ramieniu z niższą dawką, liczącym 40 dzieci, oraz z 3,4 do 1,7 w ramieniu z wyższą dawką, liczącym 76 dzieci.

Oznacza to przyrost o 1,2 odchylenia standardowego w ramieniu z niższą dawką, przy rozrzucie 0,5, i o 1,7 w ramieniu z wyższą (0,6). U 93 dzieci nieleczonych wskaźnik zmienił się z 3,1 na 2,9, czyli o plus 0,1 (0,3). Oba leczone ramiona różniły się od grupy kontrolnej przy p = 0,0001, a ramię z wyższą dawką różniło się też od ramienia z niższą ^[3].

Dzieci z zespołem Pradera-Williego

RCT Dwa niewielkie randomizowane, otwarte badania porównywały w pierwszym roku dzieci leczone z nieleczonymi. W pierwszym 15 leczonych dzieci urosło o 11,6 cm (odchylenie standardowe 2,3), a 12 nieleczonych o 5,0 cm (1,2) (p ≤ 0,001). W drugim wartości wyniosły 10,7 cm (2,3) u 7 dzieci wobec 4,3 cm (1,5) u 9.

Wskaźniki wzrostu prowadzą do tego samego wniosku. Pod wpływem leczenia przesunęły się z 1,6 odchylenia standardowego poniżej normy do 0,5 poniżej niej, podczas gdy u dzieci nieleczonych zmieniły się z 1,8 poniżej normy do 1,9. Różnica w tej zmianie była istotna statystycznie (p ≤ 0,002).

Zmienił się także skład ciała. Masa tłuszczowa zmniejszyła się o 0,9 kg (2,2), podczas gdy bez leczenia wzrosła o 2,3 kg (2,4) (p < 0,005). Beztłuszczowa masa ciała wzrosła o 4,7 kg (1,9) wobec 0,7 kg (2,4).

Masa ciała zmieniła się w obu grupach niemal identycznie, o plus 3,7 kg (2,0) wobec plus 3,5 kg (1,9), co nie było istotne statystycznie. Nie doszło do przyspieszenia wieku kostnego ^[3].

Dziewczęta z zespołem Turnera

RCT Dwa randomizowane, otwarte badania obserwowały 38 dziewcząt przez 12 miesięcy, bez grupy kontrolnej. U 22 dziewcząt z badania, w którym stosowano większą dawkę, tempo wzrastania zwiększyło się z 4,1 cm na rok (odchylenie standardowe 1,5) do 7,8 (1,6), czyli o plus 3,7 (95-procentowy przedział ufności od 3,0 do 4,3).

U 16 dziewcząt z badania, w którym stosowano mniejszą dawkę, wzrosło z 3,9 (1,0) do 6,1 (0,9), czyli o plus 2,2 (od 1,5 do 2,9). Wskaźniki wzrostu poprawiły się odpowiednio o 0,4 i 0,3 odchylenia standardowego, a wszystkie zmiany osiągnęły p < 0,05.

W odniesieniu do norm wzrostu dla zespołu Turnera zamiast norm ogólnych te same dane dają większe przyrosty, wynoszące 0,8 i 0,5 ^[3].

Dorośli z niedoborem hormonu wzrostu

RCT Sześć randomizowanych badań z udziałem 172 dorosłych porównywało leczenie z placebo przez sześć miesięcy, a potem kontynuowano je w sposób otwarty do 24 miesięcy. Beztłuszczowa masa ciała, całkowita zawartość wody w organizmie i stosunek masy beztłuszczowej do tłuszczowej wzrosły, a całkowita ilość tkanki tłuszczowej i obwód talii zmniejszyły się; efekty utrzymywały się po sześciu miesiącach.

Gęstość mineralna kości spadła po sześciu miesiącach i po dwunastu wróciła do wartości wyjściowych. Informacja o leku nie podaje liczb dla tych punktów końcowych, a badania mierzyły skład ciała, a nie złamania, zawały serca czy przeżycie ^[3].

Zdrowi dorośli: siła i wytrzymałość

Przegląd systematyczny Przegląd 27 grup badanych pochodzących z 44 publikacji objął 303 osoby w dobrej kondycji fizycznej w wieku od 13 do 45 lat, średnio 27 lat (odchylenie standardowe 3), szczupłe, ze średnim wskaźnikiem masy ciała (BMI) 24 (2), i wytrenowane, ze średnim maksymalnym poborem tlenu 51 ml na kilogram na minutę (8). Łączny czas leczenia w całym materiale wyniósł 13,3 osobolat.

Beztłuszczowa masa ciała była o 2,1 kg wyższa niż w grupach kontrolnych (95-procentowy przedział ufności od 1,3 do 2,9). Siła i wydolność wysiłkowa się nie poprawiły.

Stężenie mleczanu podczas wysiłku było istotnie wyższe w dwóch z trzech badań, które je mierzyły, a obrzęki tkanek miękkich i wyczerpanie występowały częściej w trakcie leczenia. Autorzy piszą, że twierdzenia o zwiększonej sprawności fizycznej nie znajdują poparcia w literaturze naukowej ^[7].

Metaanaliza Niezależna metaanaliza 11 badań kontrolowanych placebo, wybranych spośród 54 publikacji wstępnie zakwalifikowanych, objęła 254 zdrowych młodych dorosłych i inną drogą doszła do tego samego wniosku. Beztłuszczowa masa ciała wzrosła, a masa tłuszczowa spadła (w obu przypadkach p < 0,01). Glicerol (p = 0,01) i wolne kwasy tłuszczowe (p < 0,01) podczas wysiłku wzrosły, a współczynnik oddechowy się nie zmienił (p = 0,30).

W ciągu tygodni lub miesięcy nie nastąpiła poprawa siły mięśni (p = 0,36) ani maksymalnego poboru tlenu (p = 0,89). Wydolność beztlenowa wzrosła w jedynym badaniu, które ją mierzyło (p < 0,01) ^[8].

Zdrowi starsi dorośli: pytanie o odmładzanie

Przegląd systematyczny Przegląd 31 publikacji obejmujących 18 badanych populacji dotyczył 220 zdrowych starszych osób w wieku średnio 69 lat (odchylenie standardowe 6), z nadwagą przy średnim BMI 28 (2), leczonych średnio przez 27 tygodni (16), co łącznie daje 107 osobolat. Masa tłuszczowa zmniejszyła się o 2,1 kg (95-procentowy przedział ufności od 2,8 do 1,35), a beztłuszczowa masa ciała wzrosła o 2,1 kg (od 1,3 do 2,9), w obu przypadkach przy p < 0,001.

Masa ciała się nie zmieniła (plus 0,1 kg, od minus 0,7 do 0,8; p = 0,87). Cholesterol całkowity spadł o 0,29 mmol na litr (p = 0,006), ale spadek przestał być istotny po uwzględnieniu zmiany składu ciała. Gęstość kości i pozostałe tłuszcze we krwi pozostały bez zmian.

Obrzęki tkanek miękkich, bóle stawów, zespół cieśni nadgarstka i powiększenie piersi u mężczyzn występowały istotnie częściej, a nowo rozpoznana cukrzyca i nieprawidłowa glikemia na czczo wykazywały tę samą tendencję. Autorzy doszli do wniosku, że hormonu wzrostu nie można zalecać jako terapii przeciwstarzeniowej, i zauważyli, że dostarczanie go w tym celu jest w Stanach Zjednoczonych nielegalne ^[9].

Umieralność w długim okresie

Badanie obserwacyjne Największa kohorta obejmowała 24 232 osoby leczone w dzieciństwie w ośmiu krajach europejskich, obserwowane łącznie przez ponad 400 000 osobolat, przy czym grupy ryzyka wyznaczono z góry na podstawie choroby podstawowej. W grupie niskiego ryzyka, czyli u osób z izolowanym niedoborem hormonu wzrostu lub idiopatycznym niskim wzrostem, ogólna umieralność nie była istotnie podwyższona i wynosiła 1,1 raza tyle co w populacji ogólnej (95-procentowy przedział ufności od 0,9 do 1,3).

U osób urodzonych zbyt małymi w stosunku do wieku ciążowego była 1,5 raza wyższa (od 1,1 do 1,9); autorzy przypisują ten wynik wyłącznie francuskiej części kohorty. W grupie umiarkowanego ryzyka sięgała 3,8 raza (od 3,3 do 4,4), a w grupie wysokiego ryzyka 17,1 raza (od 15,6 do 18,7).

W żadnej grupie ryzyka umieralność nie była związana z podawaną ilością hormonu. Zgony z powodu chorób układu krążenia i chorób krwi były częstsze w każdej z nich ^[10].

Badanie obserwacyjne Wcześniejsza francuska analiza 6928 pacjentów leczonych w latach 1985–1996 wykazała ogólną umieralność wyższą o jedną trzecią, czyli 1,33 raza wyższą niż w populacji ogólnej (od 1,08 do 1,64).

Zgony z powodu nowotworów ogółem nie były częstsze, ale zgony z powodu nowotworów kości już tak – 5,00 raza (od 1,01 do 14,63). Zgony z powodu chorób układu krążenia były częstsze 3,07 raza (od 1,40 do 5,83), a zgony z powodu krwawienia do mózgu lub wokół niego 6,66 raza (od 1,79 do 17,05).

Ta analiza wykazała też wyższą umieralność u pacjentów, którzy otrzymywali najwięcej hormonu dziennie: 2,94 raza wyższą niż w populacji ogólnej (od 1,22 do 7,07), co po uwzględnieniu wzrostu odpowiadało współczynnikowi ryzyka (hazard ratio) 2,79 (od 1,14 do 6,82). Większa kohorta z 2020 roku nie potwierdziła tego związku i nadal nie wiadomo, czy był on artefaktem danych francuskich ^[10], ^[20].

Badanie obserwacyjne Analiza nowotworów w tej samej europejskiej kohorcie wykazała zwiększoną zapadalność i umieralność w kilku lokalizacjach. Wynikało to w dużej mierze z drugich nowotworów u osób, które otrzymały hormon wzrostu po leczeniu przeciwnowotworowym. Wśród pacjentów z samym zaburzeniem wzrostu, bez innych chorób, istotnie częstsze były tylko zachorowania na nowotwory kości i pęcherza moczowego.

Ryzyko nowotworów nie zależało od czasu leczenia ani od łącznej podanej ilości. U osób, które wcześniej chorowały na nowotwór, umieralność z powodu nowotworów istotnie rosła wraz z wyższymi dawkami dziennymi (p dla trendu < 0,001). Zachorowalność na chłoniaka Hodgkina rosła wraz z dłuższym okresem obserwacji (p dla trendu 0,001).

Autorzy stwierdzili, że wyniki nie przemawiają za działaniem rakotwórczym, ale niewyjaśnione trendy wymagają dalszych badań ^[21].

Czego wciąż nie wiadomo

• Czy leczenie zastępcze u dorosłych zmienia cokolwiek, co naprawdę ma znaczenie. Badania rejestracyjne mierzyły skład ciała, a nie złamania, zawały serca czy przeżycie ^[3].
• Co oznacza podwyższona umieralność z powodu chorób układu krążenia i chorób krwi w każdej grupie ryzyka, skoro chorób podstawowych nie da się oddzielić od leczenia ^[10].
• Dlaczego umieralność z powodu nowotworów zależała od dawki dziennej u pacjentów po przebytym nowotworze i skąd trendy obserwowane dla nowotworów kości i pęcherza moczowego oraz chłoniaka Hodgkina ^[21].
• Jak substancja zachowuje się przy niewydolności nerek lub wątroby – tego nigdy nie badano ^[3].
• Czy u zdrowych osób poprawia się jakikolwiek punkt końcowy. Żadne opublikowane badanie nie wykazuje korzyści dla wydolności ani działania przeciwstarzeniowego, natomiast obciążenie skutkami ubocznymi jest udokumentowane ^[7], ^[8], ^[9].
• Co naprawdę zawierają preparaty z szarego rynku. Prawie nic, co dotyczyłoby konkretnie tej substancji, nie zostało opublikowane, a dostępne analizy pochodzą z konfiskat i nie pretendują do miana reprezentatywnych ^[22], ^[23].

Skutki uboczne i bezpieczeństwo

Obraz bezpieczeństwa wynika z oficjalnej amerykańskiej informacji o leku oraz z długoterminowych kohort i jest obszerny w obu tych źródłach.

• Obrzęki u 17,5% wobec 5,1% w grupie placebo w pierwszych sześciu miesiącach, u 573 leczonych dorosłych wobec 572 otrzymujących placebo (p ≤ 0,025). Tabela, z której pochodzą te dane, obejmuje 1145 dorosłych z badań rejestracyjnych ^[3].
• Bóle stawów u 17,3% wobec 4,2%. Ból ręki lub nogi dotyczył 14,7% wobec 5,9%, sztywność 7,9% wobec 1,6%, a bóle mięśni 4,9% wobec 1,6% ^[3].
• Mrowienie u 9,6% wobec 1,9%. Obrzęki odnotowane osobno jako obrzęki obwodowe wystąpiły u 10,8% wobec 2,6%, ból głowy u 9,9% wobec 7,7%, a wyczerpanie u 5,8% wobec 3,8% ^[3].
• Zespół cieśni nadgarstka u 61 z 3031 pacjentów (2,0%) w długoterminowych badaniach przedłużonych. U 52 z nich objawy złagodniały po zmniejszeniu ilości leku lub przerwie w leczeniu, a dziewięć osób przeszło operację ^[3].
• Nowo rozpoznana cukrzyca u 12 z 3031 pacjentów (0,4%), z których każdy miał już wcześniej czynniki ryzyka: podwyższony długoterminowy wskaźnik cukru we krwi albo znaczną otyłość ^[3].
• IGF-1 powyżej zakresu normy. W badaniu dotyczącym niskiego wzrostu co najmniej jeden wynik przekraczający normę o ponad dwa odchylenia standardowe wystąpił u 3% dzieci nieleczonych, 30% w ramieniu z niższą dawką i 38% w ramieniu z wyższą. Dwa lub więcej kolejnych tak wysokich wyników nie wystąpiło u żadnego dziecka nieleczonego, a wystąpiło u 7% w ramieniu z niższą dawką i 14% w ramieniu z wyższą ^[3].
• Przeciwciała przeciwko hormonowi u 8 z 413 dzieci (1,9%), w żadnym przypadku o zdolności wiązania powyżej 2 mg/l i w żadnym ze słabszą odpowiedzią wzrostową ^[3].

Kilka sytuacji całkowicie wyklucza stosowanie leku. Są to stan krytyczny po operacji serca lub jamy brzusznej, po urazie wielonarządowym lub w ostrej niewydolności oddechowej oraz czynna choroba nowotworowa. Pozostałe to znana alergia, czynna lub ciężka retinopatia cukrzycowa i zarośnięte chrząstki wzrostowe u dzieci. Brytyjska Charakterystyka Produktu Leczniczego dodaje jakiekolwiek oznaki aktywności nowotworu ^[3], ^[24].

Jedno przeciwwskazanie wprost wiąże się z ryzykiem śmierci. Leku nie wolno stosować u dzieci z zespołem Pradera-Williego, które mają ciężką otyłość, niedrożność górnych dróg oddechowych lub bezdech senny w wywiadzie albo poważne zaburzenia oddychania. W tej grupie opisano nagłe zgony ^[3].

Kolejne ostrzeżenia dotyczą drugich nowotworów u osób, które przeżyły nowotwór wieku dziecięcego i były napromieniane w obrębie głowy – najczęściej są to oponiaki wewnątrz czaszki. Inne ostrzeżenie dotyczy nadciśnienia wewnątrzczaszkowego z obrzękiem tarczy nerwu wzrokowego, zwykle w ciągu pierwszych ośmiu tygodni.

Informacja o leku ostrzega też przed złuszczeniem głowy kości udowej, które może doprowadzić do zniszczenia głowy kości, oraz przed ciężkimi reakcjami alergicznymi, w tym obrzękiem naczynioruchowym ^[3].

Jedno wydarzenie historyczne nadal wpływa na postrzeganie tej substancji. Poprzedni preparat, hormon wzrostu pozyskiwany z przysadek mózgowych zmarłych, był skażony prionami wywołującymi chorobę Creutzfeldta-Jakoba. U biorców rozwinęła się ta choroba, a w 2024 roku u osób, które przeżyły, opisano również jatrogenną postać choroby Alzheimera z odpowiadającymi jej biomarkerami ^[25].

Uniknięcie tego skażenia jest powodem, dla którego preparaty rekombinowane zastąpiły hormon pozyskiwany ze zwłok, i to jest prawdziwe źródło oznaczenia 191AA.

Pozostają też znane luki w wiedzy. Brak danych o stosowaniu substancji przy niewydolności nerek lub wątroby i brak dowodów dotyczących twardych punktów końcowych dla leczenia zastępczego u dorosłych. W długoterminowych kohortach nie da się oddzielić wpływu leczenia od wpływu choroby podstawowej ^[3], ^[10].

Dlaczego ta strona nie podaje dawek

Somatropina jest lekiem wydawanym wyłącznie na receptę we wszystkich opisanych tu krajach, a w Stanach Zjednoczonych dostarczanie jej do jakiegokolwiek celu innego niż zatwierdzona choroba jest przestępstwem ^[6]. Dobór dawki to sprawa oficjalnej informacji o leku i lekarza prowadzącego, dlatego ta strona przedstawia, co zmierzono w badaniach, nie powtarzając stosowanych w nich ilości. Tam, gdzie badanie porównywało dwa poziomy, ramiona nazwano tylko ramieniem z niższą i z wyższą dawką.

Dwie liczby na tej stronie są mimo to podane w jednostkach, w jakich wyraża się dawkę, bo w obu przypadkach sama liczba jest ustaleniem. Pierwsza to próg 16 mg w niemieckim prawie, powyżej którego już samo posiadanie jest przestępstwem ^[5]. Druga to zdolność wiązania przeciwciał 2 mg/l, której według amerykańskiej informacji o leku nie przekroczyło żadne z dzieci z przeciwciałami w badaniach rejestracyjnych ^[3]. Żadna z nich nie opisuje, ile leku ktokolwiek otrzymuje.

Stan rozwoju i dopuszczenie do obrotu

Somatropina nie jest substancją w fazie badań klinicznych. Jest zarejestrowana od czterech dekad, w dziesięciu zatwierdzonych wskazaniach z trzech dziedzin medycyny, a aktywne badania przesunęły się w stronę cząsteczek o dłuższym działaniu, z innymi nazwami, oraz w stronę długoterminowego bezpieczeństwa osób już leczonych.

Trzy wiersze wymagają wyjaśnienia. Brytyjski rejestr zwraca dla tej substancji 607 dokumentów, w tym 144 dokumenty z informacją o produkcie oraz imienne pozwolenia dla pięciu marek, ale nie podaje daty pierwszego dopuszczenia, więc powyższy wiersz mówi tylko tyle ^[30]. Wiersze dla Niemiec i Unii Europejskiej podają datę pierwszego pozwolenia obowiązującego w całej Unii Europejskiej; dopuszczenia krajowe w obu przypadkach są starsze i nie ma jednej daty początkowej, która by je obejmowała ^[17]. Wiersz australijski nie ma daty, ponieważ decyzja o umieszczeniu substancji w wykazie jest znacznie starsza niż akt, który ją obecnie zawiera; 27 maja 2026 to dzień wydania tego aktu ^[4].

Niemiecki status leku na receptę wynika z tego, że substancja jest wymieniona w załączniku do rozporządzenia o lekach wydawanych na receptę ^[31]. Status brytyjski wynika z przepisu, który czyni leki podawane we wstrzyknięciach lekami na receptę ^[32].

Australia jest najsurowsza z siedmiu krajów. Australijski Poisons Standard z czerwca 2026 roku umieszcza somatropinę w wykazie Schedule 4 i osobno w załączniku D (Appendix D), punkt 5. Ten punkt obejmuje substancje, których nie wolno posiadać bez uprawnienia, obok sterydów anabolicznych i dobrze znanych peptydów z szarego rynku ^[4].

Aktywność badawcza jest umiarkowana, ale nie zanikła. Amerykański rejestr badań klinicznych zawiera 817 wpisów, w których somatropina figuruje jako interwencja. Ta liczba obejmuje niezwiązane trafienia i co najmniej jeden wpis testowy, który nie jest prawdziwym badaniem ^[33].

Wszystkie powyższe informacje odzwierciedlają stan na 15 września 2026 roku. Szersze ramy prawne opisują strony czy peptydy są legalne i peptydy dopuszczone przez FDA.

Antydoping

Somatropina jest zabroniona w sporcie przez cały czas, w zawodach i poza zawodami, i nie trafia na listę przez klauzulę zbiorczą. Ma własny, imienny wpis.

Lista zabroniona WADA na 2026 rok umieszcza ją w sekcji S2.2.3: „Growth hormone (GH), its analogues and fragments including, but not limited to: growth hormone analogues, e.g. lonapegsomatropin, somapacitan and somatrogon; growth hormone fragments, e.g. AOD-9604 and hGH 176-191” (hormon wzrostu (GH), jego analogi i fragmenty, w tym między innymi: analogi hormonu wzrostu, np. lonapegsomatropina, somapacytan i somatrogon; fragmenty hormonu wzrostu, np. AOD-9604 i hGH 176-191) ^[11]. Nagłówek tej grupy stwierdza, że wszystkie zabronione w niej substancje są substancjami nieokreślonymi, co wyklucza łagodniejszy przedział sankcji.

Prawo niemieckie sięga dalej niż przepisy sportowe. Załącznik do ustawy antydopingowej wymienia dosłownie „Somatropin, synonym Wachstumshormon human, Growth Hormone (GH)” (somatropina, synonim: ludzki hormon wzrostu, Growth Hormone (GH)) i osobno somatrem ^[34].

Rozporządzenie z 2023 roku ustala następnie 16 mg wolnego związku jako ilość, od której już samo posiadanie jest przestępstwem ^[5]. Australia dodaje własne ograniczenie posiadania, zupełnie poza prawem sportowym ^[4].

Wykrywanie opiera się na dwóch rutynowych metodach i jednym podejściu długoterminowym. Test izoform wykorzystuje to, że wytworzony preparat ma jedną formę, podczas gdy organizm wytwarza mieszaninę form, ale jego okno wykrywalności to około 12 do 24 godzin. Test biomarkerów mierzy IGF-1 i fragment kolagenu o nazwie P-III-NP i obejmuje jeden do dwóch tygodni, ale jest mniej swoisty.

Podstawowa trudność wynika z samej natury substancji. Wstrzykiwany hormon jest identyczny z tym, który wytwarza organizm, okres półtrwania jest krótki, wydzielanie się waha, a z moczem prawie nic nie jest wydalane ^[35].

Długoterminowe profilowanie częściowo zamyka tę lukę. Rozkłady referencyjne pochodzą z siedmiu lat danych antydopingowych dotyczących 11 455 sportowców wyczynowych i zostały zweryfikowane w badaniu kontrolowanym placebo z udziałem 35 sportowców amatorów. Śledzenie IGF-1 i P-III-NP w czasie może ujawnić nadużycie ^[36]. Więcej o tej grupie na stronie peptydy zabronione w sporcie.

Porównanie z pokrewnymi peptydami

Ważne są tu trzy rozróżnienia, a szary rynek zaciera wszystkie. Somapacytan, somatrogon i lonapegsomatropina nie są długo działającymi wersjami somatropiny: każdy ma własną nazwę, własne dopuszczenie i własny kod, a lista zabroniona nazywa je analogami, a nie samym hormonem ^[11], ^[13], ^[37]. Czynniki uwalniające i sekretagogi, w tym tesamorelina, cjc-1295, heksarelina i ghrp-2, zamiast tego skłaniają przysadkę mózgową do wydzielania większej ilości hormonu wytwarzanego przez organizm ^[11].

Fragmenty to jeszcze trzecia kategoria. AOD-9604 i hGH 176-191 to części cząsteczki, a mots-c w ogóle nie ma związku z tą osią hormonalną. Kontrast prawny jest ostrzejszy niż chemiczny: somatropina jest dopuszczona do obrotu we wszystkich krajach opisanych na tej stronie, a żaden z fragmentów ani sekretagogów nie jest nigdzie dopuszczony ^[4], ^[11].

Częste nieporozumienia

• „HGH 191AA to czystsza lub nowsza substancja niż lek”. To ta sama substancja. Każdy preparat dopuszczony do obrotu w opisanych tu siedmiu krajach to łańcuch 191 aminokwasów o sekwencji hormonu przysadki. Liczba opisuje cechę wspólną wszystkich, a nie odmianę ^[2], ^[3].
• „Forma o 192 aminokwasach była kiepską podróbką”. Był to somatrem, osobna zarejestrowana substancja z własnym kodem, której dodatkowa metionina pochodziła z bakteryjnego sygnału startowego. Nie jest już w sprzedaży, więc to rozróżnienie jest zarazem poprawne i nieaktualne ^[13], ^[14].
• „Hormon wzrostu czyni zdrowych ludzi silniejszymi”. Dwa niezależne przeglądy systematyczne nie wykazały wzrostu siły mięśni ani maksymalnego poboru tlenu. W jednym z nich stężenie mleczanu podczas wysiłku było wyższe w dwóch z trzech badań, które je mierzyły, a obrzęki i wyczerpanie występowały częściej ^[7], ^[8].
• „Stosowanie go przeciw starzeniu się to w Stanach Zjednoczonych tylko użycie poza wskazaniami”. To przestępstwo. Prawo federalne karze świadome rozprowadzanie hormonu wzrostu lub posiadanie go z zamiarem rozprowadzania w jakimkolwiek innym celu niż leczenie zatwierdzonego schorzenia na zlecenie lekarza – karą do pięciu lat więzienia, a do dziesięciu, jeśli sprawa dotyczy osoby niepełnoletniej ^[6].
• „HGH z szarego rynku to apteczny preparat po niższej cenie”. Niezatwierdzony importowany towar jest zatrzymywany na granicy Stanów Zjednoczonych bez fizycznej kontroli, ponieważ do łańcucha dostaw trafiały sfałszowane produkty ^[22]. Europejskie laboratoria kontrolne znalazły w skonfiskowanych przesyłkach hormon wzrostu, sermorelinę, melanotan II oraz próbki bez żadnej substancji czynnej ^[23]. Nawet amerykańska apteka przepakowująca zatwierdzony preparat musiała w 2015 roku wycofać go z obrotu z powodu braku pewności co do jałowości ^[38].
• „Homeopatyczne spraye i kremy z HGH zawierają działający hormon”. Takie produkty figurują w amerykańskim katalogu leków obok zatwierdzonych preparatów do wstrzykiwań, niektóre z oznaczeniem potencji homeopatycznej. Nie są dopuszczonymi do obrotu lekami, nie istnieje żadna ocena ich skuteczności, a białko o masie 22 kDa nie wchłania się w użytecznych ilościach przez usta ani przez skórę ^[3], ^[39].
• „Cztery dekady na rynku oznaczają, że długoterminowe bezpieczeństwo jest wyjaśnione”. Największa kohorta, z 24 232 pacjentami i ponad 400 000 osobolat, nie wykazuje podwyższonej ogólnej umieralności w grupie niskiego ryzyka, ale wykazuje podwyższoną umieralność z powodu chorób układu krążenia i chorób krwi w każdej grupie, a jej autorzy wzywają do dalszego monitorowania ^[10], ^[21].
• „Znana marka z Azji dowodzi dopuszczenia do obrotu”. Preparat jednego chińskiego producenta jest zarejestrowany w Chinach, ale ta sama firma i jej prezes przyznali się w 2010 roku przed amerykańskim sądem do nielegalnego wprowadzania hormonu wzrostu na rynek. Dwóch nazw handlowych z amerykańskiego rejestru substancji nie udało się przypisać do dopuszczenia w żadnym z siedmiu opisanych tu krajów ^[2], ^[40].

Najczęściej zadawane pytania

Czy HGH 191AA to to samo co lek somatropina?

Tak. HGH 191AA to nazwa z szarego rynku dla somatropiny, czyli wytworzonej w laboratorium kopii ludzkiego hormonu wzrostu. Liczba oznacza liczbę aminokwasów, czyli elementów budulcowych łańcucha, a każdy preparat dopuszczony do obrotu w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej, Wielkiej Brytanii, Australii, Kanadzie i Szwajcarii ma ich dokładnie 191. Nazwa opisuje więc cechę wspólną wszystkich zarejestrowanych preparatów, a nie odmianę ani klasę jakości.

Do czego właściwie odnosi się 191AA w nazwie HGH 191AA?

Podkreśla różnicę wobec formy o 192 aminokwasach, sprzedawanej w latach 80. XX wieku. Tamten starszy preparat miał na początku łańcucha dodatkową metioninę, pozostałość bakteryjnego sygnału startowego, i jest to osobna zarejestrowana substancja o nazwie somatrem, z własnym kodem H01AC02. Somatrem nie jest już w sprzedaży, więc to rozróżnienie jest historycznie poprawne, ale od dziesięcioleci nie ma praktycznego znaczenia.

Czy somatropinę można gdziekolwiek kupić bez recepty?

W żadnym z siedmiu krajów opisanych na tej stronie. Jest wydawana wyłącznie na receptę w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej, Niemczech, Wielkiej Brytanii, Kanadzie i Szwajcarii, gdzie należy do najsurowszej kategorii wydawania. Australia idzie jeszcze dalej: australijski Poisons Standard z czerwca 2026 roku wymienia ją w załączniku D, punkt 5, wśród substancji, których nie wolno posiadać bez stosownego uprawnienia.

W leczeniu jakich chorób dopuszczono somatropinę?

Dziesięciu odrębnych schorzeń z trzech dziedzin medycyny, w każdym przypadku rozpoznanych przez lekarza. U dzieci są to zaburzenia wzrostu z powodu niedoboru hormonu wzrostu, zespół Pradera-Williego, urodzenie się jako dziecko zbyt małe w stosunku do wieku ciążowego bez wzrastania wyrównawczego, zespół Turnera, idiopatyczny niski wzrost, zespół Noonan i przewlekła choroba nerek. U dorosłych są to niedobór hormonu wzrostu, wyniszczenie w przebiegu HIV i zespół krótkiego jelita.

Czy HGH 191AA poprawia wyniki sportowe?

Dane wskazują, że nie. Przegląd systematyczny 27 grup badanych, obejmujący 303 wysportowanych dorosłych, wykazał beztłuszczową masę ciała wyższą o 2,1 kg, ale żadnej mierzalnej poprawy siły ani wydolności wysiłkowej. Stężenie mleczanu podczas wysiłku było istotnie wyższe w dwóch z trzech badań, które je mierzyły, a obrzęki i wyczerpanie występowały częściej. Metaanaliza z 2017 roku, obejmująca 254 zdrowych młodych dorosłych, nie wykazała zmiany siły mięśni ani maksymalnego poboru tlenu.

Czy somatropina jest terapią przeciwstarzeniową?

Żadne opublikowane dane nie przemawiają za takim zastosowaniem. Przegląd systematyczny obejmujący 220 zdrowych starszych osób w wieku średnio 69 lat wykazał masę tłuszczową niższą o 2,1 kg i beztłuszczową masę ciała wyższą o 2,1 kg przy niezmienionej masie ciała (plus 0,1 kg). Obrzęki, bóle stawów, zespół cieśni nadgarstka i powiększenie piersi u mężczyzn występowały istotnie częściej. Autorzy doszli do wniosku, że hormonu wzrostu nie można zalecać jako terapii przeciwstarzeniowej.

Czy w Stanach Zjednoczonych wolno stosować HGH 191AA w kulturystyce?

Nie, i chodzi tu o coś więcej niż stosowanie poza wskazaniami (off-label). Prawo federalne uznaje za przestępstwo świadome rozprowadzanie hormonu wzrostu lub posiadanie go z zamiarem rozprowadzania do jakiegokolwiek celu innego niż leczenie choroby zatwierdzonej przez amerykańskiego sekretarza zdrowia, na zlecenie lekarza. Grozi za to do pięciu lat więzienia, a do dziesięciu, jeśli sprawa dotyczy osoby poniżej 18. roku życia. Ustawa definiuje hormon wzrostu jako somatrem, somatropinę lub analog którejkolwiek z tych substancji.

Czy somatropina jest zabroniona w sporcie?

Tak, przez cały czas, w zawodach i poza zawodami. Lista zabroniona WADA na 2026 rok wymienia hormon wzrostu, jego analogi i fragmenty we własnej sekcji S2.2.3 i klasyfikuje wszystko w tej grupie jako substancje nieokreślone. Niemieckie prawo antydopingowe wymienia somatropinę dosłownie w swoim wykazie, a osobne rozporządzenie ustala 16 mg jako ilość, od której już samo posiadanie jest przestępstwem.

Jak długo somatropinę można wykryć w teście antydopingowym?

To zależy od metody. Test izoform odróżnia pojedynczą formę występującą w wytworzonym preparacie od mieszaniny form produkowanej przez organizm, ale jego okno wykrywalności wynosi tylko około 12 do 24 godzin od ostatniego podania. Test biomarkerów, który mierzy IGF-1 i fragment kolagenu o nazwie P-III-NP, obejmuje jeden do dwóch tygodni, ale jest mniej swoisty. Długoterminowe śledzenie biomarkerów wydłuża ten okres jeszcze bardziej.

Jakie są główne zagrożenia związane z somatropiną?

Informacja o leku całkowicie wyklucza jej stosowanie w stanie krytycznym po operacji lub urazie, w czynnej chorobie nowotworowej oraz u dzieci z zespołem Pradera-Williego, które mają ciężką otyłość lub problemy z oddychaniem, bo w tej grupie opisano nagłe zgony. Może ujawnić cukrzycę, podnieść ciśnienie wewnątrz czaszki i spowodować złuszczenie głowy kości udowej. W największej długoterminowej kohorcie zgony z powodu chorób układu krążenia i chorób krwi były częstsze w każdej grupie ryzyka.

Jak cytować tę stronę

Informacje na tej stronie sprawdzono 15 września 2026 roku, a rejestry, na których opiera się tabela statusu, przeszukano tego samego dnia. Dopuszczone do obrotu leki z czasem otrzymują nowe ostrzeżenia i tracą dawne postacie, dlatego wersja i data są równie ważne jak sam tekst.

myPeptides Research & Editing. (2026). Somatropina (HGH 191AA): badania, status i bezpieczeństwo. Wersja 1.0, 15 września 2026. Rejestr peptydów myPeptides. Pobrano z https://mypep.app/peptides/hgh-191aa

Sposób opracowywania i oceniania stron tego rejestru opisuje metodologia; pełny rejestr jest dostępny w dziale peptydy.

Ostatnia weryfikacja: 15 września 2026. Następny przegląd: po zmianie amerykańskiej informacji o leku, po nowym dopuszczeniu do obrotu lub wycofaniu w którymkolwiek z siedmiu krajów albo po każdej zmianie klasyfikacji antydopingowej.